Expositie Schiermonnikoogjes

Binnen de Groninger Kunstkring De Ploeg was Jan Jordens (1883-1962) een buitenbeentje. Hij kwam als niet-Groninger vanuit Amsterdam naar Warffum en later naar Groningen voor een aanstelling als leraar tekenen in het middelbaar onderwijs. Mede door zijn leraarschap trad hij in de vooroorlogse jaren als kunstenaar minder op de voorgrond dan zijn Groningse collega’s. Bovendien liet hij zich minder inspireren door het cultuurlandschap van het Noord-Groningse Hogeland waar harde kleuren de boventoon voeren dan door de ongerepte bosrijke omgeving ten zuiden van Groningen waar warme aardkleuren het beeld bepalen.

Wanneer Jan Jordens in 1948 met pensioen gaat, begint voor hem tijdens zijn zomerse verblijf in Villa Opduin op Schiermonnikoog een nieuwe, productieve fase in zijn artistieke leven. Het is geen toeval dat juist dan zijn kunstenaarschap tot wasdom komt. De afstand tot het vaste land en de mentale afstand tot het leven van alle dag zorgen voor het typische ‘eilandgevoel’, een bijzonder gevoel van vrijheid dat hem net als iedere eilandgast gewoonweg overkomt. Onder de indruk van de ongerepte en ongeremde natuur van Schiermonnikoog vindt hij in zijn schilderkunst de vrijheid om de relatie met de figuratieve werkelijkheid los te laten. Omringd door weer en wind, zon en zand, de ruimte van het brede Noordzeestrand en de stilte van het duinlandschap met op de achtergrond het rustgevende geluid van de branding ontdekt hij de artistieke vrijheid van abstractie. Zijn aquarel- en ecolineschilderingen van sparren en duinen, door liefhebbers ‘Schiermonnikoogjes’ genoemd, worden de expressie van wat hij innerlijke beleeft. Lijnen, vegen, vormen en vooral kleuren, elke schildering is de verbeelding van emotie.

“De natuur heeft iets voor op kunst. De organische nabijheid. Hoe ze geurt en ademt in vrij tempo, onvoorspelbaar als de wind. Dat ze is wat ze is, dat ze niets wil betekenen. Dat ze meestal zwijgt, dat storm en luide vogelkoren die stilte niet verdringen maar versterken. Dat de horizon geen einde is maar jouw perceptiegrens.”[1]

Jan Gerrit Jordens (1883 – 1962) beleefde zijn kunstenaarschap als artistieke vrijheid. Hij experimenteerde met materialen en technieken en verkende als geen ander nieuwe vormen van expressie zonder zich te binden aan welke stijl of school dan ook. In deze ‘Chaos des Eeuwigen Wordens’[2], is hij in de woorden van W. Jos de Gruyter – van 1955 tot 1963 directeur van het Groninger Museum – als een ‘verheugde hommel die van bloem tot bloem gaat om wat honing te putten’.[3] Binnen de Groninger Kunstkring De Ploeg was hij als niet-Groninger een buitenbeentje die zich in tegenstelling tot de andere Ploegschilders minder liet inspireren door het cultuurlandschap van het Noord-Groningse Hoge Land met zijn harde, felle kleuren dan door de ongerepte bosrijke omgeving ten zuiden van Groningen waar warme aardkleuren het beeld bepalen. Daarnaast kent men hem vooral vanwege het werk dat hij als prominent Ploegschilder op Schiermonnikoog heeft gemaakt. Onder de indruk van de ongerepte natuur van het duinlandschap schilderde hij ter plekke reeksen aquarellen, door liefhebbers ‘Schiermonnikoogjes’ genoemd.

Wanneer Jan Jordens in 1948 met pensioen gaat, wordt in een tijdsbestek van ruim 10 jaar zijn zomerse verblijf in Villa Opduin op Schiermonnikoog de aanleiding voor een nieuwe fase in zijn artistieke ontwikkeling. Het is geen toeval dat juist daar zijn kunstenaarschap tot wasdom komt. De afstand tot het vaste land en de mentale afstand tot het leven van alle dag zorgen voor het typische ‘eilandgevoel’, een bijzonder gevoel van vrijheid dat hem net als iedere eilandgast gewoonweg overkomt. Het maakt dat hij in zijn schilderkunst de vrijheid vindt om de relatie met de figuratieve werkelijkheid los te laten. Omringd door weer en wind, zon en zand, de ruimte van het brede Noordzeestrand en de stilte van het ongerepte duinlandschap met op de achtergrond het rustgevende geluid van de branding ontdekt hij de artistieke vrijheid van abstractie. Schilderen wordt de expressie van zijn innerlijke beleving met enkel lijnen, vegen, vormen en vooral kleuren. Elke schildering is verbeelde emotie.

“Aanvankelijk laten de schilderingen [in aquarel en ecoline] zich nog topografisch duiden, maar al spoedig worden ze abstracter en gaan ze op in een improviserend spel van kleuren en lijnen op wit papier. [Ze] bezingen het zien, al gaat het dan niet langer om de directe waarneming als wel om de overrompelende sensatie.”[4]

Innerlijke beleving en artistieke vrijheid zijn de drijvende krachten achter Jordens’ kunstenaarschap. Als tekenleraar introduceerde en propageerde hij al in 1916 het idee van ‘vrije expressie’ in het middelbaar onderwijs.[5] Bij Herwarth Walden (1878-1941) komt deze gedachte aan de orde in diens ‘werkje’ Die Neue Malerei (1919) wanneer hij het heeft over het kind als ‘den natürlichen Menschen’.[6] Kinderen uiten zich onbevangen en ongekunsteld. Ze kunnen niet anders. Jordens’ tekenmethode waarmee hij kinderen niet corrigeert maar motiveert en stimuleert, sluit daarbij aan. Hij verwierf er niet alleen in Groningen maar ook landelijk bekendheid mee.[7] Jaren later, in 1958, verwijst hij in relatie tot de ontwikkeling die hij in zijn eigen werk heeft doorgemaakt naar Jackson Pollock (1912-1956). Pollock is vermaard vanwege uitspraken als “I work inside out, like nature” of, kortweg, “I am nature”.[8] Daarmee zegt hij dat hij met zijn werk, “baanbrekend dat het is met zijn vrijmoedig gedruppel en gespat”, uitdrukking geeft aan een innerlijke ervaring. Niet toevallig gebruikt ook hìj het woord ‘nature’. De natuur als metafoor voor het creatieve vermogen van ‘de natuurlijke mens’ laat zich immers niet dwingen, ze geeft zelfs ruimte aan het toeval en “wie het toeval de ruimte geeft, vindt vaak meer dan degene die krampachtig zoekt.”[9]

Het verblijf op Schiermonnikoog in de jaren 1948 tot 1959 was voor Jan Gerrit Jordens de drijvende kracht achter de artistieke ontwikkeling die hij in die tijd heeft doorgemaakt. De navolgende presentatie beoogt daarvan een beeldend overzicht te geven. Elk jaarlijks verblijf is vertegenwoordigd met een wisselend aantal waterverfschilderingen en de bijbehorende onderschriften. Maar wat is bijbehorend?

Geen kunstuiting kan zonder enige vorm van abstractie. Zeker niet kunst als verklankte of verbeelde emotie. Echter, een verwijzing naar de realiteit in de titel of het onderschrift maakt deze kunst, juist deze kunst, eerder triviaal. Om die reden wilde Chopin de regen niet horen en besloot Mahler zijn aanvankelijke lyrische titels en de verhelderend bedoelde teksten weg te laten. Verklankte en verbeelde emotie staat op zichzelf, net als de natuur. En de natuur zwijgt. Ook Jan Jordens heeft in zijn waterverven heel bewust elke verwijzing naar de werkelijkheid achterwege gelaten. Het zou een handreiking zijn geweest naar, wat hij noemde, de ‘luiheid van geest’. Daarom heeft geen van de ‘Schiermonnikoogjes’ in dit hoofdstuk een titel. Dus: geen ‘duinen’of ‘duinlandschap’; ‘bos’, ‘spar’, ‘dennenbos’ of ‘sparrenbos’; ‘struiken’, ‘struikgewas’ of ‘bosschage’; ‘vegetatie’, ‘duindoorn’ of ‘struweel’. Het beeld, herkenbaar of niet, staat voor de emotionele werkelijkheid. Het maakt dat duiding van het beeld moet wijken voor het moment. Daarom in dit hoofdstuk geen titels maar wel Jordens’ datering, veelal tot op de dag, terwijl in die gevallen waarin de datum ontbreekt materiaal, techniek en kleurstelling voldoende aanknopingspunten bieden om ook dat werk een plaats te geven in de tijd.

Literatuur

• Steenbruggen, Han. 2015. Tussen maat en onmetelijkheid, in: Improvisaties op Winter Water Wad, 65-72. Heerenveen-Oranjewoud: Museum Belvédère.
• Tempelman, Olaf. 2025. De kunst van het missen. Waarom aardse paradijzen niet gelukkig maken. Amsterdam: Athenaeum.
• Walden, Herwarth. 1919. Die Neue Malerei. Berlin W9: Verlag Der Sturm.

[1] Bas van Putten, In het noorden leer je beter kijken, NRC 12/13 april, 2025, 30-32.
[2] Aldus dichter en mede-Ploeglid Hendrik de Vries in zijn bijdrage aan het Liber Amicorum (1948) voor Jan Jordens, hem aangeboden door zijn oude Ploegmaten ter gelegenheid van diens 65e verjaardag.
[3] Zie hierna: Een verheugde hommel.
[4] Han Steenbruggen, 2015, 68.
[5] In navolging van de Oostenrijkse tekenpedagogen Franz Čížek en Richard Rothe. Zie hierna: Kunstenaar ‘des Wordens’.
[6] Zie hierna: Stippen, strepen en arabesken.
[7] Terwijl Jan Jordens al in de jaren twintig geen natekenmethodes meer gebruikt, wordt pas na de Tweede Wereldoorlog vrije expressie in het tekenonderwijs van overheidswege gestimuleerd.
[8] Zie hierna: Strepen, stippen en arabesken.
[9] Olaf Tempelman, 2025.

Tekst stemopname Jan Gerrit Jordens 
De trein brengt ons voor een korte vakantie naar Zwitserland en Noord‑Italië. We onderbreken de reis in Basel om eerst de volgende dag verder te gaan. De bedoeling zit namelijk voor ook vanuit de trein zo veel mogelijk te zien. Reden waarom alleen overdag gereisd wordt. Na [drie] maanden in Mei brengen we door wandelend in Basel, dat zich van z’n beste kant laat zien. Gezellig om bij de Spalentor op een publieke bank te zitten tekenen, gewoon als tussen andere Zwitsers terwijl moeder de vrouw in de buurt fruit foerageert. Plezierig ook telkens weer je op te houden bij één van de vele bronnen waar Zwitserse steden zo rijk aan zijn, genereus zonder ophouden bereid dorstigen te laven. Ohne Wort zegt Christian Morgenstern in zijn grappige gedichtje Das Wasser.

Ohne Wort, ohne Wort 
rinnt das Wasser immerfort. 
andernfalls, andernfalls 
sprach es doch nichts anders als: 

Bier und Brot, Lieb und Treu, – 
und das wäre auch nicht neu. 
Dieses zeigt, dieses zeigt, 
daß das Wasser besser schweigt. 

Maar we wandelen verder en plotseling wordt de blik gevangen door een rood affiche op een blank houten schutting. Het feest der herkenning bezorgt ons het levendige ritme van strepen, stippen en arabesken dat bij nadere beschouwing wel aan Jackson Pollock toegeschreven moet worden. En dat klopt, want juist dan is er een Pollock‑tentoonstelling in de Basler Kunsthalle. Het Amerikaanse weekblad Time bericht deze dagen van een triomftocht die Pollocks werk op het ogenblik in Engeland maakt en heeft daarbij een mooie naam voor gevonden, in Jack the Dripper, met een voor de bekende naam van een twijfelachtige toverachtigheid. Maar de Britten prijzen wij gelukkig dat ze dit werk zo kunnen waarderen, baanbrekend dat het is met zijn vrijmoedig gedruppel en gespat. Het is immers aan te bevelen het zogenaamde toeval een kans te geven en mee te laten spelen in ons werk. App spreekt zelfs ergens over de wetten van het toeval. En denken aan het woord van Goethe ‘Wer immer strebend sich bemüht, den können wir erlösen’ als voorbehoud, moeten we dan toch maar constateren dat het beste in de kunst datgene is wat we cadeau krijgen, altijd? Wer immer strebend sich bemüht geeft te kennen dat we de geschenken ook krijgen en toch weer niet cadeau. En wat valt er te beluisteren bij de edele Heraclitus van Efeze levend in de 69e Olympiade? Dat is plusminus 500 voor Christus. Wanneer iemand geen hoop koestert, onvoorhoopt dingen zal hij niet vinden. Onvindbaar blijven ze en ontoegankelijk. Skoteinon, dat is ‘de duistere’, genoemd, voor velen immers moeilijk te begrijpen, was deze Heraclitus van Efeze in werkelijkheid zeer verlicht. En bedoelt Herwarth Walden, u weet wel, de grote man der Sturm, eigenlijk niet hetzelfde met zijn definitie van kunst. ‘Das entscheidende Moment der Kunst ist die Offenbarung’, – en verderop: ‘Nun wird aber niemand behaupten wollen, daß es nichts über den gemeinen Verstand hinaus gibt. Man wird auch nicht behaupten können, daß nur der Verstand natürlich ist. Denn wir erleben den natürlichen Menschen oft nicht verstandig, ständig unter uns: Das Kind. Das Kind lebt und arbeitet nicht nur in Offenbarungen. Es ist ohne Ich‑Bewußtsein. Es wird zum Produkt der Aufsaugung, gering systematisch gemacht.’ Aldus Herwarth Walden in zijn kostelijk werkje Die Neue Malerei, intussen ook al weer van 1919. En zo komen wij er als het ware vanzelf toe voor een zoveelste maal de diepte te peilen van het bijbelwoord ‘wordt als de kinderkens en het zal u geopenbaard worden’.